Korkutucu Bir Senaryo: Ya Hiç Deprem Olmasaydı?

Köşe Adı: Deprem, Bilim ve Biz

Yazar: Dr. Sadık VAROLGÜNEŞ

Korkutucu Bir Senaryo: Ya Hiç Deprem Olmasaydı?

Eminim, başlığı okuyunca "Hocam, ne güzel işte, keşke hiç olmasa!" dediniz. Hepimizin ortak dileği bu; hiç sallanmayalım, hiç korkmayalım. Ama bir inşaat mühendisi ve yer bilimci olarak size şaşırtıcı bir gerçekten bahsetmek istiyorum:

Eğer depremler olmasaydı, şu an bu satırları okuyor olamazdınız. Çünkü deprem, Dünyamızın nefes alıp verme biçimidir.

Ayaklarımızın Altında Yüzen Dev Yapboz Parçaları

Dünya’yı tek parça, kaskatı bir kaya sanıyoruz ama durum öyle değil. Bilimsel adıyla "Levha Tektoniği" teorisine göre; üzerinde yaşadığımız yer kabuğu (litosfer=taşküre), tıpkı dev bir yapbozun parçaları gibi levhalara ayrılmıştır.

Yukarıdaki haritaya dikkatlice bakın. Bizim üzerinde yaşadığımız Anadolu Levhası'nı görüyor musunuz? Kuzeyimizde devasa Avrasya Levhası, güneyimizde ise bizi sürekli iten Arap ve Afrika Levhaları var. Okların yönüne dikkat edin; Anadolu, bu dev güçlerin arasında sıkışmış ve batıya doğru kaçmaya çalışan bir parça gibidir. İşte depremler, tam da bu sıkışma ve sürtünme sınırlarında meydana gelir.

Dünya'nın Motoru Nasıl Çalışıyor?

Peki, bu dev kütleleri hareket ettiren güç ne? Yerin altına indiğimizde muazzam bir "geri dönüşüm tesisi" ile karşılaşırız.

Bilimsel adı "Konveksiyon Akımları" olan bu sistem çarkları döndürüyor:

1.   Ayrılma: Okyanus tabanları birbirinden uzaklaşıyor (haritada kırmızı oklar) ve yerin derinliklerinden gelen magma yeni bir kabuk oluşturuyor.

2.   Yitim: Oluşan bu kabuk ilerliyor ve başka bir levhanın altına dalarak tekrar eriyor.

İşte bu döngü, Dünya’nın motorudur. Gezegenimiz bu sayede şekillenir, kendini yeniler ve "canlı" kalır.

El Freni Çekili Araba ve Kopan Halat

Peki, bu muazzam sistem bizi neden sallıyor? Mekanizmayı anlamak için zihnimizde bir sahne canlandıralım:

Evinizin önünde park halindeki bir arabanın içindesiniz. El frenini sonuna kadar çektiniz. Sonra arabayı vitese takıp gaza sonuna kadar bastınız. Ne olur? Motor bağırır, araba gitmek için çırpınır ama tekerlekler dönmez çünkü fren onu tutmaktadır. O an görünmeyen büyük bir gerilim vardır: El frenini tutan o çelik halat gerildikçe gerilir... Enerji birikir, birikir...

Ve kaçınılmaz son gelir: Halat artık o basınca dayanamaz ve "ÇAT!" diye kopar.

Araba, biriken o devasa enerjinin boşalmasıyla kontrolsüzce ileriye fırlar. Yerin altında olan da tam olarak budur. Levhalar hareket etmek ister, sürtünme onları tutar. Kayalar (halat) gerilir. Dayanma gücü bittiği an halat kopar, yani yer kabuğu kırılır. O halatın koptuğu sarsıntılı ana biz Deprem diyoruz.

Korkutucu Senaryo: Depremsiz Bir Dünya

Şimdi asıl meseleye, o "keşke" dediğimiz senaryoya gelelim. Bu hareketlilik durursa ne olur? Bilim bize şunu söylüyor: Levha hareketlerinin olmadığı bir Dünya, tıpkı Mars gibi soğuk ve ölü bir gezegen olurdu.

• Havasız Kalırdık: Volkanlar patlamaz, erken atmosferimizi oluşturan o hayati gazlar yeryüzüne çıkamazdı.
• Kalkansız Kalırdık: Dünya’nın manyetik alanı zayıflar ve yok olurdu. Bu alan bizi uzaydan gelen radyasyona karşı koruyan kalkandır.
• Yaşam Biterdi: Yeryüzü şekillenmez, toprak minerallerle beslenemez ve besin zinciri çökerdi.

Kısacası; deprem, Dünya'yı "yaşayan bir gezegen" yapan sistemin zorunlu bir yan etkisidir.

Sonuç: Doğa İşini Yapıyor, Sıra Bizde

Değerli dostlar; depremi doğadan söküp atamayız. O, gezegenin yaşam kaynağı. Sorun, Dünya'nın nefes alması değil; bizim bu nefes alışverişe uygun olmayan, kırılgan yapılar içinde yaşamaya çalışmamızdır.

Doğa kendi kanunlarını uyguluyor. Bize düşen; bu muazzam güce kızmak değil, ona saygı duyup bilimle ve teknolojiyle sağlam yapılar inşa etmektir.

Haftaya, binalarımızla ilgili "doğru bilinen yanlışları" konuşmak üzere, güvenle kalın.